Στη Βιέννη και τη Λειψία του 18ου αιώνα, οι έμποροι ήξεραν ένα όνομα που σήμερα δυσκολεύεσαι να το βρεις στον χάρτη: την Τσαριτσάνη. Από εδώ έφταναν νήματα βαμμένα κόκκινα και μεταξωτά μαντήλια που πουλιούνταν στις μεγάλες αγορές της Ευρώπης. Η κωμόπολη, κρυμμένη στους πρόποδες του Κάτω Ολύμπου, είχε τότε χιλιάδες κατοίκους, πολλαπλάσιους από τους σημερινούς 2.500.
Πού βρίσκεται
Η Τσαριτσάνη είναι χτισμένη στα 320 μέτρα, στις δυτικές απολήξεις του Κάτω Ολύμπου, 35 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Λάρισας. Ανήκει στον Δήμο Ελασσόνας. Η πεδιάδα γύρω της, κλεισμένη από πλαγιές και λόφους, ήταν κατά έναν Γάλλο γεωλόγο του 19ου αιώνα κοίτη μιας αρχαίας λίμνης.
Το κόκκινο του ριζαριού
Ο πλούτος της Τσαριτσάνης ήρθε από το ερυθρόδανο, το ριζάρι, ένα φυτό που η ρίζα του δίνει φυσική κόκκινη βαφή. Οι κάτοικοι καλλιεργούσαν μετάξι, ύφαιναν και έβαφαν. Όπως στα γειτονικά Αμπελάκια, οργανώθηκαν σε συντροφίες, πρώιμους συνεταιρισμούς που αναφέρονται σε έγγραφα του 1832 και 1834.
Τα χρήματα έφεραν και γράμματα. Στην Τσαριτσάνη λειτουργούσε σχολή πανελλήνιας φήμης, όπου δίδαξε ο λόγιος Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων και φοίτησε ο αγωνιστής του 1821 Χριστόφορος Περραιβός.
Η παρακμή ήρθε στις αρχές του 19ου αιώνα, με τον ίδιο τρόπο που ήρθε και στα Αμπελάκια: οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες έβγαλαν φθηνότερες χημικές βαφές. Ακολούθησαν οι επιδρομές των Τουρκαλβανών του Αλή πασά και η πανώλη του 1813, που αποδεκάτισε τον πληθυσμό.
Ένα όνομα με πολλές μορφές
Η πρώτη γραπτή μνεία του οικισμού βρίσκεται σε χρυσόβουλο της Παναγίας Ολυμπιώτισσας του 1296, ως Σταρίστα. Αργότερα γράφεται Τζερνιτζηανί, Σαρίτσιανη, Τσαρίτσανη. Το όνομα είναι σλαβικής προέλευσης και σημαίνει κάτι σαν «αυτοί που μένουν πίσω από το ποτάμι». Οι Οθωμανοί την έλεγαν Κλισαρί, «πόλη των εκκλησιών», αλλά και Τζάρι Τζένι, εξαιτίας των πολύχρωμων μαντηλιών της.
Η περιοχή κατοικείται από τη νεολιθική εποχή. Στη θέση Τρανός Αηλιάς ο αρχαιολόγος Αρβανιτόπουλος βρήκε το 1912 θολωτούς τάφους, τείχη ακρόπολης και αρχαϊκά νομίσματα.
Τι να δείτε
Περπατήστε στα σοκάκια και κοιτάξτε ψηλά. Τα παραδοσιακά αρχοντικά που σώζονται είναι η κληρονομιά της εποχής του ριζαριού. Οι πολλές εκκλησίες εξηγούν το οθωμανικό παρατσούκλι. Συνδυάστε τη βόλτα με την Ελασσόνα, 15 λεπτά δρόμο, ή κατεβείτε για φαγητό στον Τύρναβο, ακολουθώντας τον δρόμο του κάμπου.
